Samen weten dat je goed onderwijs geeft

Als intern adviseur bij een mbo-instelling begeleid ik docententeams bij onderwijs- en teamontwikkeling. Vaak vraag ik in een eerste sessie wat volgens de docenten kenmerken zijn van een goed team. Samenwerken, krijg ik meestal als eerste antwoord. Gevolgd door, in willekeurige volgorde: vertrouwen, op elkaar kunnen rekenen, humor. Stuk voor stuk belangrijke kenmerken natuurlijk. Maar wel kenmerken die net zo goed van toepassing kunnen zijn op een keukenbrigade in een restaurant, een bouwploeg of een afdeling bij een bank. ‘Samenwerken’ is een lege huls. Het gaat over waaraan je samenwerkt, namelijk aan goed onderwijs. Wat je samen doet, moet – op een positieve manier – doorwerken in de klas.

Wat maakt een onderwijsteam dan een goed team? Daar horen onderwijsinhoudelijke kenmerken bij, uitgaand van de onderwijsinhoudelijke opgave van het team. Zoals het samen ontwikkelen en evalueren van onderwijs. Analyseren welke didactische aanpakken en pedagogisch handelen bijdragen aan het (beter) leren en het welzijn van studenten. En dan natuurlijk waar nodig verbeteren en vernieuwen. Wanneer docenten zo van en met elkaar leren wat goed gaat en beter kan in hun onderwijs, en daar actief samen werk van maken, ontstaat collective teacher efficacy.

Collective teacher effiwat?

Wie op LinkedIn of andere social media onderwijskundigen volgt, of onderwijsconferenties bezoekt, kan haast niet meer om de term heen: collective teacher efficacy. Maar als ik het er met docenten of opleidingsmanagers over heb, krijg ik nog wel eens glazige ogen. Of ik mezelf nader wil verklaren. Soms omdat de term echt onbekend is, soms omdat het wordt gezien als abstracte theoretische gewichtigdoenerij. Soms ook omdat de uitleg erbij ook nog wat vaag is.
Bepaalde inzichten – of de labeltjes die ze krijgen – werpen te hoge drempels op om er in de eigen onderwijspraktijk mee aan de slag te gaan. Dan werkt zeer relevante en bruikbare kennis die online of in externe netwerken rondgaat niet door in de klas. Zonde. Want docententeams – en vooral: ook de studenten – zouden er zeer bij gebaat zijn als ze hier wel werk van maken.

Maar goed, eerst maar die nadere verklaring. Het begrip laat zich niet heel makkelijk omzetten naar een Nederlandse term, al komt de vertaling van de Vlaamse onderzoeker Pedro de Bruyckere in de buurt: ‘collectief leraarvertrouwen‘.
In die betekenis gaat het erom dat leraren gezamenlijk de overtuiging hebben dat ze samen goed onderwijs verzorgen. Alleen dat deel vertrouwen, dat is naar mijn idee nog wat te vrijblijvend. Vertrouwen kan namelijk zijn gebaseerd op een inschatting van het eigen kunnen, en daarbij bestaat het risico op zelfoverschatting. Daarnaast kan sprake zijn van onderschatting van wat erbij komt kijken om dat goede onderwijs te verzorgen.

Ik denk dat de collectieve overtuiging dat je goed onderwijs geeft en ontwikkelt moet voortkomen uit het samen doordacht verbeteren van onderwijs, en op al doende het versterken van de eigen professionaliteit. Ofwel, docenten in effectieve onderwijsteams geloven niet slechts in hun gezamenlijke kunnen, maar weten dat wat ze doen werkt, omdat ze zien dat hun studenten als gevolg van hun doordachte aanpakken beter leren. Van samenwerken aan goed onderwijs via samen leren (door samen onderwijs te ontwikkelen) naar een samen weten omdat je onderwijsaanpakken gezamenlijk analyseert, doordenkt, onderbouwt, uitprobeert, evalueert en weer verbetert.

Als je als team gezamenlijk verantwoordelijkheid draagt voor het leren en welzijn van alle studenten van de opleiding, komen die studenten verder. Dat vraagt de juiste mix van algemene organisatorische en veranderkundige én specifieke onderwijsinhoudelijke kwaliteiten En om het vermogen om de doelen als collectief waar te maken, en om je daarin als team te bekwamen,
In een eerder blog schreef ik al dat je tegelijk aan zowel de onderwijsinhoud als de onderwijsorganisatie moet werken: het zijn allebei wielen van een fiets die tegelijk met dezelfde snelheid dezelfde kant op moeten. Onderwijskwaliteit en organisatiekwaliteit gaan hand in hand.

Vreemd genoeg gaat het in publicaties of podcasts over onderwijs niet vaak over die mix. Ze gaan vaak hetzij over pedagogische of didactische aanpakken, hetzij over veranderkundige of organisatorische processen, hetzij over professionalisering, maar meestal niet om de combinatie. Daarom heb ik hieronder wat recente bronnen verzameld die bij elkaar goed laten zien wat erbij komt kijken om die toestand te bereiken waarin docenten samen weten dat ze goed onderwijs geven en ontwikkelen.

Henk Galenkamp en Jeannette Schut – Handboek professionele schoolcultuur
Om een toestand van collectief leraarvertrouwen te bereiken, is allereerst een professionele schoolcultuur nodig. Die kenmerkt zich volgens onderwijskundigen Galenkamp en Schut door gedrag dat bijdraagt aan 1) de doelen van de organisatie, 2) een toename van het eigen welbevinden, en 3) een toename van het welbevinden van anderen. Dat is nog best algemeen. Hoewel veel praktijkvoorbeelden worden aangehaald, mist de link tussen hoe wat een team doet doorwerkt in de klas, in de relatie met studenten. Opmerkelijk is dat de auteurs zelf nog niet bekend waren met het begrip collectief leraarvertrouwen toen zij dit boek schreven (ik las de zesde druk). Galenkamp schreef daar alsnog een blog over nadat hij kennis had genomen van het boek van Saloua Charif (zie hieronder). Grote kans dat het in een nieuwe editie van het handboek een grote plek gaat innemen.
Naar het boek

Saloua Charif – Een verborgen dynamiek binnen de school
In een zeer beknopte publicatie geeft onderwijswetenschapper en -consultant Saloua Charif handen en voeten aan het begrip collective teacher efficacy, met aanwijzingen hoe teams daar werk van kunnen maken. Daarbij gaat ze wel vooral in op meer algemene aspecten en minder op de specifieke onderwijsinhoudelijke afwegingen die docententeams maken.
Naar het boek

Redouane Bouttaouane – Benut het leerpotentieel van al je leerlingen
Docent en onderwijswetenschapper Redouane Bouttaoune gaat wel meer in op de combinatie van onderwijsinhoud en onderwijsorganisatie. Deel 1 van zijn boek gaat over hoe teams werken aan onderwijskwaliteit: door uit te gaan van hoge verwachtingen. Dit deel is dus gericht op de relatie van docenten met hun leerlingen In het tweede deel trekt hij die lijn door naar onderwijsteams: net zoals docenten hoge verwachtingen moeten hebben van al hun leerlingen, moeten schoolleiders/teammanagers dat hebben van al hun docenten. Wanneer dat het geval is, en docenten ook aan die verwachtingen voldoen, werkt dat door in de kwaliteit van het onderwijs.
Naar het boek

Lotteke de Kruijff – Structureel werken aan onderwijskwaliteit
Maar hoe maak je dan de vertaalslag van hoge verwachtingen naar prestaties? Hoe organiseer je dat de onderwijskwaliteit verbetert? Dat is wat Lotteke de Kruijff beschrijft in dit handboek voor teamgerichte arbeidsorganisatie in scholen. Het is een concrete uitwerking van een aanpak die is ontwikkeld door Ben van der Hilst. In navolging van Van der Hilst laat De Kruijff zien dat organisatorische processen niet los staan van de vraag wanneer een team meent dat de onderwijskwaliteit op peil is.
Naar het boek

Iliass El Hadioui – Zwarte zwanen scholen
Een belangrijk kenmerk van een effectief onderwijsteam dat collective teacher efficacy ervaart, is dat elk individueel lid is bereid is af te wijken van eigen overtuigingen om samen met collega’s goed onderwijs vorm te geven. Het lijkt misschien dat dit betekent dat je je eigen individuele autonomie moet opgeven, maar dat is nadrukkelijk niet het geval. Het gaat vooral om een proces waarin je als team een balans vindt tussen ik en wij.
Onderwijssocioloog El Hadioui laat goed zien dat dat is als een spel, een theaterstuk, waarin je continu met elkaar de ruimte verdeelt. Hij heeft het ook over het professionaliseren van de professionalisering. Daarmee doelt hij op het feit dat samen onderwijs evalueren en verbeteren bijdraagt aan de professionele kwaliteit van docenten en dat dat vervolgens weer doorwerkt in het onderwijs. Hij maakt dit inzichtelijk aan de hand van nabesprekingen van lesobservaties door collega’s en docentcoaches.
Naar mijn bespreking van dit boek

Jolijn van de Hoef – De leraar als professional
Onderwijsconsultant Jolijn van de Hoef zoomt verder in op hoe professionalisering van docenten er in de praktijk uit kan zien. Scholing en cursussen kunnen zeker nuttig zijn, maar Van de Hoef zet vol in op wat bekend staat als informeel leren. Wanneer docenten samen lerend ontwikkelen vertaalt zich dat direct naar het onderwijs. Zij worden er zelf beter van en hun leerlingen dus ook. Met aan het eind van elk hoofdstuk concrete aanpakken die docenten alleen, in duo’s of als team kunnen uitvoeren.
Naar mijn bespreking van dit boek