Geregeld denk ik dat mensen te makkelijk denken over het onderwijs. Bijna iedereen heeft op school gezeten en denkt dus erover te kunnen oordelen, ook al was het decennia geleden dat men daadwerkelijk een schooldrempel overstapte . Wie schoolgaande kinderen heeft, heeft ook snel een mening over wat goed gaat en wat niet – vaak terecht, maar soms niet. Lang niet iedereen heeft een echt goed beeld van wat docententeams – en hun collega’s – dag in, dag uit, op hun bord hebben liggen. Iemand die daar wel heel goed zicht op heeft, is onderwijssocioloog Iliass El Hadioui, onderzoeker en oprichter van de Transformatieve School. Hij heeft met zijn collega’s in honderden scholen onderzoek gedaan en trajecten begeleid. Met veel kennis van en empathie voor docenten beziet en beschrijft hij wat erbij komt kijken om elke dag weer leerlingen of studenten bij te staan in hun ontwikkeling. Zo ook in zijn meest recente publicatie Zwarte zwanen scholen. Dat boek is vooral relevant voor iedereen die in het onderwijs werkt, maar zeker ook interessant voor iedereen die snapt dat het beter is om te verdiepen alvorens een oordeel te vormen. In deze bespreking leg ik uit waarom dit boek een absolute aanrader is.
Van de achterflap
In dit boek gaat Iliass El Hadioui naar analogie met de ‘black swan events’ dieper in op het fenomeen van de zwarte zwanen scholen. Scholen die tegen alle verwachtingen in, erin slagen kinderen uit vaak kapitaalarmere milieus een grote leerontwikkeling te gunnen.
Hoe doen deze scholen dat? Hoe buigen zij trends in de klas effectief om zodat het transformatieve mechanisme dominant wordt? Bij dit proces van ombuiging is een ‘ik-wij-balans’ binnen de teams van schoolleiders en docenten essentieel. Door een sterkere individualiteit te verknopen met een sterkere collectiviteit en door de groei van de teacher self efficacy te verknopen met de ontwikkeling van een teacher collective efficacy, krijgt diversiteit ruim baan op andere vlakken.
Het bestaande onderzoek dat in dit boek ruimschoots aan bod komt, lag ook ten grondslag aan eerdere publicaties zoals Grip op de mini-samenleving, maar met deze nieuwe gedachte bouwt Iliass El Hadioui weer verder aan de brug tussen wetenschap en praktijk. Juist in het transformeren van de ondermijnende trends die het leerproces kunnen verstoren bij het collectief klimmen op de schoolladder, laten de zwarte zwanen scholen zien waarom zij tot onverwachte en onvoorziene prestaties komen en dus met recht zwarte zwanen scholen genoemd kunnen worden.
De ik-wij-balans
In Zwarte zwanen scholen borduurt onderwijssocioloog Iliass El Hadioui voort op zijn eerdere boeken Grip op de minisamenleving en Switchen en klimmen. In Switchen en klimmen, dat hij schreef met vijf collega-onderzoekers, introduceerde hij het concept van switchen tussen drie ladders: leerlingen schakelen continu tussen drie culturen school, thuis en straat. Dat switchen kan het leren in de weg zitten, bijvoorbeeld als ze in de klas vooral bezig zijn met hun onderlinge verhoudingen of imago (straatcultuur meenemen). Het kan het leren ook bevorderen, bijvoorbeeld als het thuisfront ze stimuleert en steunt. Dan klimmen ze op de schoolladder.
In Grip op de minisamenleving introduceerde El Hadioui de metafoor van het theater om het begrip van collective teacher efficacy te duiden. Hierin vormt het podium de klas, zijn de coulissen de ruimte waar docenten het goede gesprek over onderwijs voeren en is de kleedkamer de plek voor meer informele uitwisseling. Collective teacher efficacy is het gemeenschappelijke vertrouwen van docenten in hun gezamenlijke kunnen. Dit is niet slechts een geloof of (valse) inschatting, maar een overtuiging die is gebaseerd op geïnformeerde en doordachte keuzes en handelen. Het is gestoeld op collectief verantwoordelijkheid nemen, in plaats van uitgaan van individuele autonomie. En die keuzes en dat handelen gaan heel specifiek over de inhoud van het werk: goed onderwijs verzorgen. Daarom noem ik het liever een collectief weten dat je als docententeam samen goed onderwijs maakt en geeft.
In Zwarte zwanen scholen voegt El Hadioui nog een paar nieuwe concepten toe. Dat doet hij niet om zomaar de begrippenberg op te hogen (al legt hij de taallat in dit boekje wel hoog, daarover zometeen meer), maar om te laten zien hoe hij naar het onderwijs kijkt. In dit boek doet hij dat aan de hand van het fenomeen van black swan events. Dit was gemunt door de Libanees-Amerikaanse filosoof Nassim Taleb als beschrijving van totaal onvoorspelbare gebeurtenissen die, nadat ze eenmaal hadden plaatsgevonden, een enorme impact hadden. Wel valt achteraf te analyseren welke factoren aan die impact hebben bijgedragen. Voor het onderwijs identificeert El Hadioui drie belangrijke factoren en hun onderlinge samenhang: code switching (bewegen tussen de ladders), sense of belonging en studiesucces. In scholen die goed presteren, waar sprake is van collective teacher efficacy, weten docenten (samen!) de relatie tussen die drie factoren positief te beïnvloeden.
Wat dóen zwarte zwanen scholen dan?
Docenten in scholen die (onverwacht) goed presteren, hebben hoge verwachtingen van álle leerlingen. Ze zorgen dat elke leerling klimt op de schoolladder – en niet slechts degenen voor wie leren makkelijk gaat of de omstandigheden gunstiger zijn. Daarvoor moeten zij ook voortdurend switchen om hun aandacht goed te verdelen en instructie of begeleiding aan te passen. Maar ervoor zorgen dat leerlingen leren, gebeurt niet alleen in de klas en is niet beperkt tot de relatie van die ene docent met diens studenten. Hier komt die gezamenlijkheid aan te pas. Het leren van leerlingen is het gevolg van de mate waarin alle docenten een gemeenschappelijk normatief kader hanteren én – in de coulissenruime – met elkaar afstemmen over hoe zij zorgdragen voor de kwaliteit van hun onderwijs. Bedenk dat in het middelbaar en het middelbaar beroepsonderwijs leerlingen elke dag een rondgang doen langs meerdere docenten. Samen staan die docenten om alle studenten heen. Samen bepalen waar de lat ligt, hoe die te bereiken, en elkaar hierin bijstaan – dat doen zij onder meer door lesobservaties en feedbackgesprekken, al dan niet begeleid door een docentcoach. In essentie hanteren zij de aanpak van de Transformatieve School. El Hadioui is daarvan de oprichter, samen met een team van onderzoekers en docentcoaches begeleidt hij scholen vanuit dit programma. Zo werken zij aan hun eigen professionalisering en het verbeteren van de onderwijskwaliteit.
Professionalisering van de professionalisering
Wat El Hadioui niet expliciet verwoordt, maar wat hij met zijn voorbeelden wel duidelijk maakt, is dat het de coulissenruimte is waar die professionalisering vooral plaatsheeft. Daar voert men het gesprek over de inhoud, daar ontstaat collective teacher efficacy. El Hadioui duidt dit met een shift naar een ik-wij mentaliteit. Daarin zoeken en vinden docenten een balans tussen individualiteit (zonder door te schieten naar individualisme) en collectiviteit (zonder door te schieten naar collectivisme). Voor de duidelijkheid: het gaat in de coulissenruimte om de inhoud. Het gaat hier dus niet om algemene krachten zoals teamdynamiek – die spelen vooral in de kleedkamer. In de coulissenruimte leggen docenten met elkaar het vergrootglas op wat zij gezamenlijk verstaan onder goed onderwijs: hoe ‘wij’ daaraan invulling geven, hoe we samen alle leerlingen door school en naar hun volgende levensstappen loodsen, én hoe elke ‘ik’ daarin vanuit mijn eigenheid kan spelen met de omstandigheden. Feedbackgesprekken over lesobservaties zijn geen kritiek of beoordeling, laat staan veroordeling. Het zijn momenten van reflectie en duiding, waarin naar boven komt wat waarom gebeurt en hoe je als school en docent(en) zaken eventueel anders aan kunt pakken. Door vanuit verschillende brillen situaties te bekijken kun je de gezamenlijke aanpak verbeteren en het repertoire uitbreiden. Elders schreef ik al dat onderwijs- en organisatieontwikkeling samengaan. Naast cursussen of trainingen is juist belangrijk om op de werkplek te leren. Wanneer scholen dit gestructureerd en volgens bewezen methodieken aanpakken, is sprake van wat El Hadioui de professionalisering van de professionalisering noemt.
Kanttekeningen
- El Hadioui wijst in een apart hoofdstuk op de belangrijke rol van de schoolleider of teamleider. Daarin haalt hij een van zijn inspiratiebronnen Anthony Muhammad aan (zie Will to lead, skill to teach). De taak van de school- of teamleider is om ervoor te zorgen dat docententeams een gezonde ik-wij balans hebben, en dat het goede gesprek over (en het werken aan) onderwijskwaliteit in de coulissenruimte plaatsheeft. Om dat te stimuleren is onderwijskundig leiderschap nodig. Punt is, in lijstjes kenmerken van onderwijskundig leiderschap staan veelal algemene kwaliteiten die in elke willekeurige organisaties zouden passen. Maar in de onderwijscontext is juist van belang dat een leidinggevende zelf ook de onderwijspraktijk kent en grondig begrijpt. Het staat tussen de regels wel in El Hadioui’s werk, maar dit mag zeker explicieter benoemd worden. Juist de metafoor van Goffmans theatersetting leent zich daar goed voor. El Hadioui had de rol van schoolleider goed kunnen vergelijken met die van theaterregisseur die het samenspel van alle acteurs in goede banen leidt.
- El Hadioui pleit voor een theoretiseren van de praktijk en praktiseren van de theorie. Wie evidence informed werkt, gebruikt wetenschap niet puur om de wetenschap zelf, maar om doordachte keuzes te maken en woorden te geven aan het eigen handelen. En om de wetenschap te verrijken met inzichten uit de praktijk. De taal die El Hadioui gebruikt om de lezer mee te nemen is net als in zijn vorige werk uiterst rijk. De zin die ik uit dit boek heb gekozen (zie volgende paragraaf) illustreert dit.
Zelf vind ik zijn zorgvuldige woordkeuze prachtig. Maar met het vele academische jargon dat hij gebruikt legt hij de drempel wel erg hoog voor veel lezers. Van collega’s krijg ik geregeld te horen dat ze theorie snel zweverig vinden. Soms bespeur ik er zelfs een afkeer van. Dat is zeker begrijpelijk: als je als docent alle dagen de hele dag aanstaat en er heel veel op je bord ligt, dan heb je weinig goesting om in het weekend stevig te kauwen op een portie wetenschappelijke wolligheid. Nu ben ik van mening dat zulke inzichten afpellen en daarop kauwen keihard nodig is om uiteindelijk recht te doen aan je leerlingen, en aan jezelf. Maar het zou zonde zijn als mensen afhaken bij zijn werk vanwege het abstracte taalgebruik. Gelukkig verwoordt El Hadioui zijn inzichten in lezingen en interviews op zeer heldere en prettige wijze. Dus zoek vooral een podcast of opname van een lezing op. Bij de bronnen deel ik er vast eentje.
Overigens kan ik niet laten om op te merken dat eigenlijk verbindingsstreepjes ontbreken in El Hadioui’s omschrijving van de onverwacht goed presterende scholen. Nu die ontbreken, leest het alsof zwarte zwanen aan het scholen zijn. Net zoals we ‘(mede)mensen’ kunnen gebruiken als werkwoord, kan dat met ‘scholen’ ook. Ik weet niet of dat de bedoeling was van de auteur, maar een leuke woordspeling is het zeker.
#DeZinVanHetBoek
Uit elk boek dat ik lees, kies ik een zin die mij erg raakt, of die de bedoeling van het boek goed verwoordt. Het kan ook zijn dat die zin juist aansluit bij actuele gebeurtenissen of discussies in de samenleving. Uit dit boek koos ik deze zin:
‘Het menselijk kapitaal in termen van de kennis en vaardigheden van de individuele docent om zich te verhouden tot de eigen mini-samenleving van de klas, en de daar aanwezige mechanismen, dient in de coulissenruimte ‘opgetild’ te worden naar een collectief niveau door de circulatiekracht van het sociaal kapitaal in hun nabije netwerk van collega’s, die individuele docenten toegang biedt tot elkaars menselijk kapitaal, opdat zij kunnen leren van en via elkaar.’
Zie ook Op zoek naar de zin van het boek.
Bronnen
Iliass El Hadioui (2026) – Zwarte zwanen scholen. Ik, wij en de cultuur van hoge verwachtingen. Amsterdam: Van Gennep
Website van het El Hadioui’s programma De Transformatieve school
Tjipcast – Hoe bouw je aan een cultuur van hoge verwachtingen? Tjip de Jong interviewt Ilias El Hadioui
N.B. Deze blogpost verscheen eerder op www.verzameldezinnen.nl